


Alaşım
Elementlerinin Çelik Yapısına Etkisi:
Karbonlu Çelikler:
Mn, Si gibi alaşım
elementlerinin bir veya ikisinin çeliğin içindeki değerleri,-enaz- Mn %1,65 –
Si %0,60 geçmiyor ve kimyasal bileşiminde başka herhangi bir alaşım
elementinin belirli bir miktarda (en az) bulunması istenmiyorsa bu çelikler,
karbonlu çelikler sınıfına girer.
Alaşımlı Çelikler:
Karbonlu çeliklerin
normal olarak sağlanamayan kendine has özellikleri kazanmak için, bir veya
birden fazla alaşım elementi katmak suretiyle yapılan çelikler alaşımlı
çeliklerdir. Mn, Si gibi alaşım elementlerinin bir veya birden fazlasının,
çeliğin içindeki değerleri Mn %1,65, Si %0,60’dan fazla olan ve bunlara öteki
elementlerden –Al B Cr Co Mo Ni Ti W V Zr- birinin veya birkaçının bulunması
istenen çelikler, alaşımlı çelikler sınıfına girer.
Alaşımlı çeliğin, alaşım elementlerinin alt ve üst limit değerleri arasındaki
fark çok az olup, alaşım elementi sayısı arttıkça, alınacak dökümlerde uygun
olmayanların sayısı fazlasıyle artar. Alaşımlı çelik ingot ve kütüklerin gerek
yüzünde gerekse içinde meydana gelmesi muhtemel çatlamalara neden olmaması
için, özel kuyu ocaklarında ağır ağır soğutulur. Ayrıca haddeleme ve dövme
işlemlerinden önce son olarak hatalar giderilir. Bu nedenlerden ötürü alaşımlı
çelik yapımı, karbonlu çeliklere kıyasla daha zordur.
Karbon:
Mangan:
Çeliğin dayanımını geliştirici bir alaşım elementidir. Esnekliğini az
miktarda azaltır. Dövme ve kaynak edilme özelliğine olumlu etkide bulunur.
Manganın, sertlik ve dayanımını arttıran özelliği, karbon miktarına bağlıdır.
Manganın yüksek karbonlu çeliklerdeki etkisi, düşük karbonlu çeliklere oranla
daha fazladır. Mangan suverme derinliğini arttırır. Paslanmaya –korozyona-
olan dayanımını geliştirir.
Silisyum:
Çelik dökümlerde fiziksel dayanımı ve özgül ağırlığı arttırır. Silisyum,
mangan gibi bütün çeliklerde bulunan bir elementtir. Çelik yapımında demir
cevherinden, veya ocak astarı olan tuğlalardan da bir miktar silis, çeliğin
bünyesine kendiliğinden girer. Silisyumlu çelikler deyimi; bileşiminde
%0,4’dan fazla silisyum olan çelikler için kullanılır. Çelikte silisyumun
bulunması esnekliği eksi yönde etkilese de beher %1 artış için çekme
dayanımını 10 kg/mm2, akma dayanımını da benzer oranda arttırır.
%14 arasında silisyum bulunan çelikler, kimyasal tepkilere karşı dayanımlı
olduklarından, bu durumdaki çelikler dövülemezler.
Fosfor:
Kükürt; çeliği kırılgan yapar ve haddelenmesini güçleştirir. Çeliğin
işlenebilme özelliğinin arttırılması söz konusu olmadığı hallerde, fosfor gibi
istenmeyen yabancı maddeler olarak kabul edilen bir elementtir. Normal olarak
müsaade edilen miktar en çok %0,025-0,050 arasında sınırlandırılır.
Krom:
Krom; çeliğin dayanım özelliğini arttıran fakat buna karşılık, esnekliğini çok
az bir dereceye kadar eksi yönde etkileyen bir alaşım elementidir. Krom,
çeliğin sıcağa dayanımını arttırır. Kabuk –tufal- yapmayı önler. İçinde yüksek
oranda krom bulunması; çeliğin paslanmaya karşı dayanımını arttırır. Kromlu
paslanmaz çeliklerde krom oranı arttıkça, kaynak edilebilme yeteneği azalır.
Krom, dengesi çabuk bozulmayan karbürü meydana getirir. Çelikte beher %1
oranındaki krom yüzdesi artışına karşılık, çekme dayanımında yaklaşık olarak
8-10 kg/mm2’lik bir artış görülür. Aynı oran içinde olmamakla
beraber, akma dayanımı yükselirse de çentik dayanımı düşer.
Nikel:
Molibden:
Vanadyum; çok düşük miktarda kullanıldığında çeliğin sıcağa dayanımını
arttırır. Vanadyum, alaşımlı makine yapı çelikleri tane yapısının ince
olmasını ve fiziksel özelliklerinin gelişmesini sağlar. Aynı zamanda çelik
kesici uclarının, daha uzun zaman keskin kalmasını sağlar. Genellikle alaşımlı
makine yapım çeliklerinde bulunan vanadyum miktarı %0,03-0,25 arasında
değişir. Karbür yapmaya karşı kuvvetli bir eğilimi vardır. Çeliğin çekme ve
akma dayanımını arttırır. Makine yapım ve sıcakiş çeliklerinde özellikle
vanadyum krom, hava ve makine yapım çeliklerinde volframla birlikte
kullanılır.